بررسی حقوق کودک در کنوانسیون های بین المللی و مقایسه آن با قوانین و توصیه های اسلامی

  •  شفقنا (پایگاه بین المللی همکاری های خبری شیعه): یکی از اساسی ترین و مهم ترین تولیدات جوامع، تولید انسانی آن است و مواد اولیه این تولیدات کودکان هستند. بدیهی است که هیچ جامعه ای به قله های پیروزی و موفقیت و رشد در تمام زمینه ها نخواهد رسد، مگر اینکه تولید اساسی خود – که همان افراد جامعه خود هستند – را به خوبی رشد و پرورش دهد. لازمه یک تولید خوب و سالم وجود چارچوب های مناسب است. در این نوشتار بر آنیم تا قواعد و مقررات حقوق اسلامی و بین المللی را در این زمینه بررسی کنیم.
  • به ادامه مطلب بروید.

کودکان آسیب پذیرترین گروه جامعه انسانی باید از حمایت زیادی برخوردار باشند. امروزه میلیون ها کودک در سراسر جهان به دلیل بی سرپرستی، آوارگی های ناشی از جنگ و بلایای طبیعی، تغذیه نامناسب، آلودگی به انواع بیماری های خطرناک، اعتیاد والدین و مشکلات ناشی از طلاق، یا در شرایط دشواری به سر می برند یا در چنگال افراد پلید به انواع سوءاستفاده های انسانی مانند توزیع مواد مخدر، خودفروشی و کار اجباری تن می دهند و به تعبیری بهتر، حقوق آنها نقض می شود.

در جهان امروز اندیشه‌ی محترم شمردن حقوق کودک و نوجوان به عنوان اندیشه‌ی اساسی در تربیت آنها و حمایت و مساعدت همه جانبه در رشد فکری سلامت روحی و روانی آنها به شمار می رود.

مرکز تعلیمات اسلامی واشنگتن در مقاله ای عنوان کرده است: اسلام، بیش از مکتب های دیگر، برای کودکان، این گروه آسیب پذیر جامعه، حقوق قایل شده است زیرا با رعایت این حقوق، آینده کشور با وجود انسان های شایسته، تضمین خواهد شد.

پیامبر اکرم (ص) در این باره فرمودند: «اکرموا اولادکم و احسنوا آدابکم» فرزندانتان را گرامی بدارید و با آداب و روش پسندیده با آنها رفتار کنید.

بر اساس مقاله ای تحت عنوان «نگاهی به حقوق کودک در اسلام و کنوانسیون جهانی» در مجله طوبی، در کنوانسیون حقوق کودک، بیشترین مسوولیت در رعایت حقوق کودک بر دوش والدین نهاده شده است، چنان که در ماده ۱۸ کشورهای طرف کنوانسیون متعهد شده اند: «بیشترین تلاش خود را برای تضمین به رسمیت شناختن این اصل که پدر و مادر کودک، مسوولیت مشترکی در زمینه رشد و پیشرفت کودک دارند، به عمل آورند. والدین یا قیم قانونی، مسوولیت عمده را در رشد و پیشرفت کودک به عهده دارند و اساسی ترین مساله آنها، (حفظ) منافع عالیه کودک است».

در آموزه های آسمانی اسلام نیز بیشترین مسوولیت در قبال کودک، بر دوش والدین است که به آن «حق الوَلَدِ عَلَی الوالِد» می گویند.

در بحث نگهداری و حضانت و رضاع قرآن کریم در سوره بقره آیه‌ی ۲۳۳ می‌فرماید:

«وَالْوَالِدَاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلاَدَهُنَّ حَوْلَیْنِ کَامِلَیْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَن یُتِمَّ الرَّضَاعَهَ وَعلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَکِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لاَ تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلاَّ وُسْعَهَا لاَ تُضَآرَّ وَالِدَهٌ بِوَلَدِهَا وَلاَ مَوْلُودٌ لَّهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِکَ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَن تَرَاضٍ مِّنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلاَ جُنَاحَ عَلَیْهِمَا وَإِنْ أَرَدتُّمْ أَن تَسْتَرْضِعُواْ أَوْلاَدَکُمْ فَلاَ جُنَاحَ عَلَیْکُمْ إِذَا سَلَّمْتُم مَّآ آتَیْتُم بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُواْ اللّهَ وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ»

«و مادران فرزندان خود را دو سال تمام شیر دهند [این حکم] براى کسى است که بخواهد دوران شیرخوارگى را تکمیل کند و خوراک و پوشاک آنها [=مادران] به طور شایسته بر عهده پدر است هیچ کس جز به قدر وسعش مکلف نمى‏شود هیچ مادرى نباید به سبب فرزندش زیان ببیند و هیچ پدرى [نیز] نباید به خاطر فرزندش [ضرر ببیند] و مانند همین [احکام] بر عهده وارث [نیز] هست پس اگر [پدر و مادر] بخواهند با رضایت و صوابدید یکدیگر کودک را از شیر بازگیرند گناهى بر آن دو نیست و اگر خواستید براى فرزندان خود دایه بگیرید بر شما گناهى نیست به شرط آنکه چیزى را که پرداخت آن را به عهده گرفته‏اید به طور شایسته بپردازید و از خدا پروا کنید و بدانید که خداوند به آنچه انجام مى‏دهید بیناست» (ترجمه ی فولادوند)

در بخش دیگری از همان مقاله آمده است: در آموزه های آسمانی اسلام، همه کودکان از دختر و پسر، حقوق و مزایای معینی دارند و همگان از اعمال هرگونه خشونت و بی رحمی در حق آنها باز داشته شده اند. این در حالی است که پیش از اسلام، میان اعراب و دیگر قوم ها، کودکان در وضع نامناسبی قرار داشتند و از کمترین حقوق عادی نیز بهره مند نبودند.

همچنین رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید: «از ما نیست، کسی که به خردسالان رحم نکند».

جالب اینکه این حمایت ها از حقوق کودکان، زمانی مطرح شده که هیچ نهاد، سازمان یا کنوانسیون بین المللی برای دفاع از حقوق کودکان وجود نداشته است. اسلام با در نظر گرفتن همه نیازهای اولیه جسمی، روحی و روانی کودکان و دفاع از آن، زمینه را برای رشد و پیشرفت آنها در همه جنبه ها فراهم آورده است.

بر اساس بند یک ماده ۷ کنوانسیون حقوق کودک: «تولد کودک، بلافاصله پس از تولد باید ثبت شود و از حقوقی مانند داشتن نام، کسب تابعیت و در صورت امکان، شناسایی والدین بهره مند باشد.» در اسلام نیز یکی از نخستین وظایفی که بر عهده والدین، پس از تولد نوزاد نهاده شده، انتخاب نام نیکو و مناسب برای کودک است.

امام رضا (ع) در این باره می فرماید: «نخستین امری که پدر از آن راه به فرزندش احسان و نیکی می کند، انتخاب نام نیکوست. پس هر یک از شما برای فرزند خود نام نیکو قرار دهید.»

بهره مندی از تغذیه و خوراک مناسب، از حقوق مسلم کودک و برطرف کننده نیاز جسمی اوست.

براساس بند «ج» ماده ۲۴ کنوانسیون حقوق کودک، کشورهای طرف کنوانسیون متعهد شده اند: «مبارزه با بیماری ها و سوء تغذیه را از راه فراهم کردن مواد غذایی مقوی و آب آشامیدنی سالم دنبال کنند».

در اسلام، بنا به فرموده رسول گرامی اسلام (ص)، «هیچ کاری بهتر از سیر کردن شکم گرسنه نیست» و اگر این شکم گرسنه از آنِ فرزندان و کودکان او باشد، از وظایف و حقوق اوست.

رسول خدا (ص) همچنین می فرماید: «از حقوق فرزند بر پدر، آن است که جز غذای پاک و خوب به او ندهد».

در کنوانسیون حقوق کودک، بر اساس ماده ۲۸، کشورهای طرف کنوانسیون متعهد شده اند: «حق کودک را در قبال آموزش و پروش به رسمیت بشناسند و برای دست یابی تدریجی به این حق و بر اساس ایجاد فرصت های برابر اقدام هایی مانند: اجباری و رایگان کردن تحصیلات ابتدایی برای همگان، تشویق شکل های گوناگون آموزشی متوسطه و در دسترس قرار دادن آموزش عالی برای همگان بر اساس توانایی ها و به شیوه مناسب را معمول دارند».

در اسلام، فراگیری دانش یک فریضه است، به گونه ای که پیامبر اسلام (ص) به مردم می فرماید: «از جمله حقوق فرزند بر پدر، آموختن نوشتن است».

در واقع، در مراحل نخستین زندگی، نباید از کودکان انتظار داشت که دنیای سرشار از شادی و نشاط خود را با دنیای بزرگ ترها جا به جا کنند، بلکه باید آنها را در بازی و تفریح آزاد گذاشت تا به تندرستی و سلامتی آنها آسیب وارد نشود. حتی بنا به سفارش رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله ، باید در بازی های کودکانه نیز آنها را یاری داد، چنان که می فرماید: «کسی که کودکی نزد اوست، باید رفتار کودکانه را در پیش گیرد».

اسلام، حتی آموزش بازی ها و ورزش هایی مانند سوارکاری، شنا و تیراندازی به فرزندان را از وظایف والدین می داند. در این زمینه، پیامبر اسلام(ص) می فرماید: «حق فرزند بر پدر آن است که نوشتن، شنا کردن و تیراندازی را به او بیاموزد».

در بند ماده ۳۱ کنوانسیون حقوق کودک نیز آمده است: «کشورهای طرف کنوانسیون، حق کودک را برای تفریح، آرامش، بازی، فعالیت های خلاق مناسبِ سن خود و شرکت آزادانه در حیات فرهنگی و هنری به رسمیت می شناسند».

خشونت جسمی و روحی، یکی از عوامل تخریب شخصیت کودکان است. به همین سبب، بنا بر بند ۱ ماده ۱۹ کنوانسیون حقوق کودک، کشورهای طرف کمیسیون متعهد شده اند: «اقدام های قانونی، اجرایی، اجتماعی و آموزشی را در جهت حمایت از کودک در برابر همه شکل های خشونت جسمی و روحی، آسیب رسانی و سوءاستفاده به عمل آورند».

در روایتی از پیامبر(ص) آمده است: «دل کودک و نوجوان به مثابه‌ی زمینی مستعد است که آنچه کاشته شود همان درو خواهد شد.»

در دین اسلام نیز به این مهم توجه جدی شده است، چنان که وقتی مردی در حضور امام علی(ع) از فرزند خود شکایت کرد، امام فرمود: «او را نزن، بلکه از او دوری کن (قهر کن)، ولی نه طولانی».

پیامبر(ص) می فرماید: «خداوند به هیچ چیز خشم نمی گیرد، آنچنان که به خاطر زنان و کودکان خشم می گیرد».

کودکان مانند هر انسان دیگری دوست دارند، محبوب واقع شوند و به شخصیت آنها احترام گذارده شود. ازاین رو، پیامبر(ص) سفارش می کند: «دوست بدارید کودکان خود را و به آنها ترحم و به وعده خود به آنها وفا کنید.» همچنین می فرماید: «وقتی نام فرزندتان را می برید، او را گرامی دارید و جای نشستن را برای وی باز کنید و با او ترش رو نباشید».

و باز می فرماید: «اگر کسی فرزند خود را ببوسد، حسنه ای برای او نوشته می شود».

یکی از موضوعات مهم حقوق کودک و نوجوانان مسوولیت کیفری آنهاست. علی حیدری در مقاله ای تحت عنوان «تحول حقوق کودک در اسلام» به این موضوع پرداخته و نوشته است: در متون فقهی اسلامی اصل بر عدم مسوولیت کیفری کودکان است (البته سن شرعی بلوغ را سن مسوولیت به حساب می‌آورند) و حقوق کیفری کودکان اقتضا می کند که کیفرهایی نظیر حدود و قصاص علیه‌ی کودکان اجرا نشود ولی در فقه اسلامی کلمه‌ی تادیب یا تعزیر در حد مناسب و پرهیز از افراط و تفریط برای تربیت کودکان با توجه به شرایط کودک به کار برده شده است.

کودکان از نظر فقه اسلامی به سه گروه تقسیم می گردند:

۱- گروه اول کودکان یک تا هفت ساله که به جهت نداشتن قوه‌ی تشخیص کاملا فاقد مسوولیت کیفری هستند.

۲- کودکان بالاتر از ۷ سال تا سن بلوغ که از نظر جزایی مسوولیت در صورت ارتکاب جرم را ندارند ولی تادیب خواهند شد.

۳- کودکان بالغ یعنی کودکانی که به سن شرعی رسیده‌اند و در صورت ارتکاب جرم همانند بزرگسالان با آنها رفتار خواهد شد.

از بین مذاهب اسلامی اهل سنت شافعیه و حنابله سن بلوغ را در زن و مرد ۱۵ سال و مالکیه ۱۷ سال گفته‌اند. حنفیه بلوغ پسر را در ۱۸ سالگی و در دختر ۱۷ سال ذکر نموده است. فقه امامیه غالبا سن بلوغ را در پسر ۱۵ سال و در دختر ۹ سال تمام قمری دانسته‌اند. اگرچه برخی از متاخرین شیعه بلوغ دختران را در ۱۳ سالگی هم محقق شمرده‌اند. برخی از فقهای امامیه بر همین منوال اجرای کیفر را علاوه بر شرط سنی، رشد را نیز لازم دانسته‌اند.

آنچه که از مبانی فقه و حقوق اسلامی در بحث تکلیف و شرایط عامه‌ی آن، چنین برداشت می‌شود که :«‌‌‌‌مشهور بر آنند که تمام تکالیف الهی چه ایجابی و چه تحریمی، در مقام فعلیت، مشروط بر چند شرط است. قدر مسلم از آن شرایط عبارت است از: بلوغ، عقل، قدرت و التفات که شرایط عامه‌ی تکلیف نامیده می شوند. پس درباره‌ی کودک، دیوانه و ناتوان، از انجام دادن تکلیف و غافل حکم فعلی وجود ندارد.»

از نظر کنوانسیون افرادی که پایین‌تر از ۱۸ سال سن دارند کودک محسوب شده و از مسوولیت مبرا هستند. در ماده‌ی ۳۷ کنوانسیون آمده است: «هیچ کودکی مورد شکنجه یا سایر رفتارهای بیرحمانه، غیرانسانی یا تحقیرآمیز قرار نگیرد. مجازات اعدام یا حبس ابد بدون امکان آزادی، نباید در مورد جرم‌هایی که اشخاص زیر ۱۸ سال مرتکب می‌شوند اعمال گردد.»

در تبصره‌ی ماده‌ی ۴۰ کنوانسیون حقوق اطفال آمده است: اتخاذ هر نوع تصمیم در دادرسی اطفال اعم از «مواظبت، راهنمایی، مشاوره، آزادی با مراقبت، سپردن به خانواده‌های دیگر، اجرای برنامه‌های آموزش عمومی و حرفه‌ای و اقداماتی دیگر باید در جهت اصلاح و تربیت، حفظ منافع و منطبق با موقعیت طفل و جرم باشد.»

علی حیدری در بخش دیگری از همان مقاله آورده است: آنچه که محققان حقوق و کارشناسان مسایل اجتماعی و حتی دینی بدان تاکید دارند، دختر ۹ ساله یا پسر ۱۵ ساله طفلی است که نیازمند به برنامه‌های آموزشی است که رشد شخصیت اجتماعی او و رسیدن به بلوغ فکری او مورد حمایت قرار گیرد. در واقع اعتقاد به فقه پویا باید در جریان قانونگذاری کشورهای اسلامی قرار گیرد تا نارسایی‌های موجود برطرف گردد.

آنچه در این میان مهم است اینکه، قطعنامه‌های سازمان‌های بین‌المللی جنبه‌ی توصیه دارد و الزام‌آور نیست اما امروزه با توسعه و روابط گوناگونی که بین کشورها وجود دارد، سعی شده که قواعد حقوق بین‌الملل به طرق مقتضی عمل شود. این تضمین از طریق ضمانت اجرای سیاسی، ضمانت اجرای اقتصادی، ضمانت اجرای دیپلماتیک، افکار عمومی جامعه جهانی که درخصوص نقص حقوق بشر در یک کشور از سوی سازمان‌های بین‌المللی منتشر می‌گردد و… جامه عمل به خود می گیرد.

و در ادامه می افزاید: جهت نظارت بر مفاد پیمان‌نامه‌ی، کمسیون ویژه‌، از کارشناسان بلند پایه‌ی کشورهای حاضر در پیمان‌نامه جهت پیشرفت اموری که حکومت‌های عضو پیمان تضمین آن را داده‌اند، تشکیل می‌شود. این انجمن برای مدت چهار سال تشکیل می‌شود و نسبت به حصول اهداف پیمان‌نامه برنامه‌ریزی و فعالیت‌ می‌نمایند. کمسیون حقوق کودکان می تواند بر پایه‌ی اطلاعاتی که از دولت‌ها دریافت می‌کند پیشنهادات و توصیه‌هایی را به حکومت‌ها و دولت‌ها ارایه دهد و در واقع شرایطی را مهیا می کند تا حقوق کودکان در کشورهای جهان بیش از پیش تضمین گردد.

بر اساس گزارش مرکز امور زنان و خانواده ریاست جمهوری، برخی کشورهای اسلامی، با اعتقاد به اینکه ارزش ها و اصول اخلاقی، الگوهای رفتاری جامعه مسلمان را با هدف تحقق امنیت، ثبات، توسعه و پیشرفت جامعه در قالب محیط خانواده به عنوان رکن اصلی اجتماع، تحقق می بخشد و به دنبال تدوین کنوانسیون حقوق کودک سازمان ملل متحد در سال ۱۹۸۹ جهت تدوین میثاقی برای حقوق کودکان با رویکرد اسلامی تلاش شد.

در تدوین این میثاق، اهداف سازمان کنفرانس اسلامی مندرج در منشور آن و قطعنامه های مصوب کنفرانس های سران، وزرا و کنوانسیون های بین المللی امضا شده توسط دولت های عضو در نظر گرفته شد. همچنین بر اصول مندرج در بیانیه داکا درخصوص حقوق بشر در اسلام تاکید شد (مصوب چهاردهمین نشست وزرای خارجه کنفرانس اسلامی در دسامبر ۱۹۸۳) و بیانیه قاهره درخصوص حقوق بشر در اسلام (مصوب چهاردهمین نشست وزرای خارجه کنفرانس اسلامی) و قطعنامه شماره p – ۱۹/۴۹-۱۹۹۰ و بیانیه حقوق و مراقبت از کودک در اسلام (مصوب هفتمین کنفرانس سران اسلامی به موجب قطعنامه شماره c-7/16-1994) و با تاکید برنقش تمدن و تاریخ امت اسلامی در جهت مساعدت در تلاش های بین المللی در زمینه حقوق بشر با اعتقاد به اینکه حقوق اسلاسی و آزادی های عمومی بخشی جدا ناپذیر از اسلام هستند که هیچ کس حقی جهت اختلال، نقض یا نادیده انگاشتن آنها را ندارد. با آگاهی از مسوولیت بزرگ در قبال کودکان که پرچمدار و آینده ساز امت اسلامی هستند.

منابع:

احادیث: منتخب میزان الحکمه، سید حمید حسینی، قم، دارالحدیث، دوم، ۱۳۸۲ ص ۵۵۳ ح ۶۷۷۲و درک متقدی هندی، کنزالعمّال/ کلینی، کافی، ج۲، ص۱۶۵٫

پایگاه اطلاع رسانی حوزه

مرکز تعلیمات اسلامی واشنگتن

مرکز امور زنان و خانواده  ریاست جمهوری

کتاب حقوق خانواده در اسلام(سید مصطفی محقق داماد)

کتاب حقوق و فقه (محمد علی نوری)

مجله طوبی، فروردین ۱۳۸۷، شماره ۲۷

www.unicef.org

www.irsprc.org

انتهای پیام

www.shafaqna.com/persian

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

 

 طراحی و پشتیبانی: فناوری اطلاعات رسا